Çocuklarda ve ergenlerde varikosel: belirti ve ameliyat

Çocuklarda varikosel nedir, ameliyat ne zaman gerekir?

Varikosel, testisten kanı uzaklaştıran toplardamarların genişlemesidir. EAU kılavuzuna göre ergenlerin yüzde 14–20’sinde görülür ve olguların yüzde 78–93’ü sol taraftadır. Çoğu ergende belirti vermez; ameliyat kararı testisin kalıcı olarak küçük kalması, belirtiler ve muayene bulgularıyla verilir. Ani testis ağrısı ise acil değerlendirme gerektirir. [6][5]

Varikosel nedir, ergenlikte neden fark edilir?

Testislerin çevresindeki toplardamarlar kanı kalbe doğru taşır. Bu damar ağı içinde kanın geri dönüşü zorlaştığında damarlar genişleyebilir. Bacaklardaki varislerle benzer bir damar genişlemesi söz konusudur; ancak değerlendirme testis sağlığına göre yapılır. Testisin kendisinin içindeki bir kitleyle aynı durum değildir. Ailelerin veya çocuğun fark ettiği torba şişliği muayenede açıklığa kavuşturulmalıdır. [1]

Ergenlikte testislerin büyümesi ve kan akımının artması sırasında varikosel daha belirgin hâle gelebilir. Bu nedenle rutin ergenlik kontrollerinde fark edilebilir. Çocuğun ağrı tarif etmemesi, testis boyutlarının değerlendirilmesini gereksiz kılmaz. Öte yandan yalnız tanı konulmuş olması da hemen ameliyat gerektiğini göstermez. Başlangıç muayenesi, sonraki büyüme değerlendirmeleriyle karşılaştırılacak bilgileri sağlar. [7]

EAU kılavuzu varikoselin yetişkinlerde de benzer sıklıkta, ergenlerde ise yüzde 14–20 oranında bulunduğunu bildirir. Genetik etkenlerin rol oynayabileceği düşünülür. Bu sıklık, tanı konulmasının her çocuk için ameliyat anlamına gelmediğini de gösterir. [6]

Varikosel belirtileri ve “solucan torbası” görünümü nedir, neden çoğunlukla sol tarafta olur?

Çoğu çocukta belirti yoktur. Büyük damarlar testisin üstünde kıvrımlı bir dolgunluk oluşturabilir; bu görünüm “solucan torbası” diye tarif edilir. Ayakta daha belirgin olup yatınca azalabilir. Bazı ergenler uzun süre ayakta kalma veya yoğun hareket sonrasında ağırlık hissi ve künt, yani sızlayıcı bir ağrı anlatır. Testislerden biri daha küçük görünebilir. [2]

Bu tarifler ailelere durumu anlatmaya yardımcı olur; fotoğraf veya görünüm üzerinden kesin tanı koydurmaz. Torbada yeni şişlik, ağrı veya farklılık varsa hekim muayenesi gerekir. Ağrının aniden ve şiddetli başlaması ayrı değerlendirilmelidir. Varikosel tanısı olan çocukta bile bütün yeni yakınmalar aynı nedene bağlanmaz. Ağrının başlangıcını, ayakta durmayla ilişkisini ve şişliğin değişimini görüşmede anlatın. [1][5]

Sol testisin toplardamarı, sağ taraftakinden farklı bir yol izler ve böbrek toplardamarına açılır. Bu anatomik fark kanın geri dönüşünü etkileyebilir. Damar içindeki kanın doğru yönde ilerlemesini sağlayan kapakçıkların işleyişi de rol oynayabilir. Yine de her çocukta varikoselin tek bir nedeni kanıtlanamaz. Sol tarafta sık görülmesi, başka taraftaki bulguların değerlendirilmemesi anlamına gelmez. [1]

Sağ tarafta tek başına varikosel saptanması veya damar dolgunluğunun yatınca azalmaması, karın içindeki kan dönüşünü etkileyen başka nedenler açısından inceleme gerektirebilir. Böyle bir bulgu mutlaka ciddi hastalık olduğu anlamına gelmez; olağan dışı görünümün nedenini anlamak gerekir. Yeni ve hızla ortaya çıkan şişliği de bildirin. Gerekli görüntülemenin kapsamını hekim belirler. [4]

EAU kılavuzu varikoselin yüzde 78–93 oranında sol tarafta olduğunu bildirir. Sağ taraftaki varikosel tek başına nadir görülür ve çoğunlukla iki taraflı varikosel bulunduğunda fark edilir; bu yüzden tek başına sağ taraf bulgusu ek değerlendirme gerektirir. [6]

Varikosel nasıl anlaşılır, evreler ve ultrason neyi gösterir?

Hekim testis torbasını ayakta ve yatar durumda inceler; damarların belirginleşmesini değerlendirmek için kısa süreli ıkınma isteyebilir. Bu bir evde tanı denemesi değildir. Ultrason, testislerin yapısını ve büyüklüğünü göstermeye yardımcı olur. Doppler incelemesi damar içindeki akımı değerlendirir. Görüntüleme, muayene bulgularıyla birlikte yorumlanır ve şişliğin başka bir nedeni olup olmadığını araştırmaya katkı sağlayabilir. [8]

Testislerin boyutu ve kan akımı değerlendirmesi başlangıç bilgisi sağlar. İzlemde bu bilgiler yeniden incelenebilir. Her çocukta aynı laboratuvar testleri gerekmez. Bazı ergenlerde hormon incelemeleri veya gelişim düzeyine uygun olduğunda meni analizi değerlendirmeye katılabilir. Meni analizi spermle ilgili bilgi verir; küçük çocuklar için rutin bir test olarak düşünülmemelidir. Gerekli incelemenin neden istendiğini ve sonucu nasıl etkileyeceğini sorun. [3]

Muayene derecelendirmesinde birinci evrede damarlar hekim muayenesinde ıkınmayla hissedilir. İkinci evrede ıkınma olmadan ele gelir; üçüncü evrede dışarıdan görülebilir. Bu dereceler damarların belirginliğini anlatır. Yalnız ultrasonda saptanan ve muayenede bulunmayan görünüm ise subklinik varikosel olarak adlandırılır. Muayenenin nasıl yorumlandığını ve görüntülemenin bu değerlendirmeye ne kattığını hekiminize sorabilirsiniz. [4]

Damarların belirginliği tek başına bütün tedavi kararını verdirmez. Testisin gelişimi, yakınmalar ve uygun yaştaki ergenlerde işlevle ilgili incelemeler de önemlidir. Yüksek evre tanısı alan her çocukta aynı ameliyat takvimi uygulanmaz. Çocuğunuzun testisleri arasında kalıcı fark bulunup bulunmadığını ve kontrol sonuçlarının nasıl karşılaştırılacağını sorun. Bu bilgiler izlem ile müdahale arasındaki seçimi açıklamaya yardımcı olur. [3]

EAU kılavuzu varikoseli üç evreye ayırır: birinci evrede damarlar yalnız ıkınmayla ele gelir, ikinci evrede ıkınmadan ele gelir, üçüncü evrede ise uzaktan görülür. Doppler ultrason damar içindeki geri akımı yatarken, ayakta ve ıkınırken gösterebilir; geri akımın şiddetinin testis hasarıyla ilişkili olduğu bildirilmiştir. [6]

Varikoselde testis boyutu neden takip edilir?

Varikosel bulunan tarafta testisin büyümesi etkilenebilir. Avrupa Üroloji Birliği (EAU) kılavuzunda ergenlerde diğer testise göre 2 mL’den fazla veya %20 daha küçük testis, gelişim geriliği açısından değerlendirilir. Ameliyat kararında farkın kalıcı olması önemlidir; ergenlikte geçici, eş zamanlı olmayan büyüme görülebilir. Bu nedenle farklı zamanlarda yapılan kontrollerde ölçümlerin karşılaştırılması gerekir. Tek ölçüm aile tarafından ameliyat kararı olarak yorumlanmamalıdır. [6]

Takipte yalnız “büyük” veya “küçük” denilmesi yerine, ölçüm sonuçlarının kaydedilmesi ve önceki bulgularla değerlendirilmesi yararlıdır. Hekim testislerin gelişimini, ağrıyı ve gerektiğinde işlevle ilgili incelemeleri birlikte ele alır. Boyutlar uygun ve yakınma yoksa izlem tercih edilebilir. Kontrol aralığını, hangi değişiklikte erken başvuracağınızı ve hangi bulgunun tedavi planını değiştireceğini görüşmede netleştirin. [2]

EAU kılavuzu ikinci ve üçüncü evre varikoselli hastaların yüzde 70’inde sol testis hacminde kayıp bulunduğunu bildirir. Varikoselli ergenlerin yaklaşık yüzde 20’sinde ileride doğurganlık sorunu görülebileceği belirtilir. Bu oran, ergenlerin büyük bölümünde sorun beklenmediğini ama izlemin neden gerekli olduğunu birlikte gösterir. Meni analizi küçük çocuklar için rutin değildir; DSÖ ölçütleri ergenlik öncesi çocuklara göre hazırlanmamıştır. [6]

Varikosel ne zaman ameliyat gerektirir?

Kalıcı olarak küçük kalan testis cerrahi değerlendirme gerekçesidir. Süren belirtiler, her iki tarafta muayeneyle saptanan varikosel, diğer testisin sağlığını etkileyen bir durum veya büyük ergenlerde bozulmuş sperm bulguları da çocuk özelinde değerlendirilir. Belirgin şişliğin fiziksel veya ruhsal rahatsızlık yaratması konuşulabilir. EAU, bütün ergen varikosellerinin aynı biçimde tedavi edilmesini önermez; bulguların birlikte değerlendirilmesi gerekir. [6]

Ağrı için ameliyat düşünülüyorsa, ağrının başka nedenleri araştırılır. Damar genişlemesiyle ağrının aynı anda bulunması tek başına kesin neden ilişkisi kurmaz. Ameliyattan sonra ağrının tamamen geçeceği kesin olarak söylenemez. Aile ve ergenle beklenen yarar, izlem seçeneği ve riskler konuşulmalıdır. Tedavi edilmemeyi seçmek, kontrolleri bırakmak anlamına gelmez; izlem için açık bir plan gerekir. [8]

Varikosel ameliyatı ve diğer girişimler nasıl yapılır?

Cerrahi işlemde genişlemiş toplardamarların geri akıma katkısı engellenir; testisin kendisi çıkarılmaz. Açık veya kamerayla yapılan yaklaşımlar kullanılabilir. Bazı tekniklerde büyütme sağlayan araçlarla damarlar ve çevre yapılar ayrılır. Girişim planı çocuğun bulguları, damar yapısı ve cerrahi değerlendirmeyle belirlenir. Kullanılacak yöntemin amacını, korunacak yapıları ve neden önerildiğini hekiminize sorabilirsiniz. [9]

Uygun durumlarda damar içinden kateterle ilerleyip sorunlu damar akımını kapatan embolizasyon da değerlendirilebilir. Bu yöntem cerrahi kesiden yapılan bağlamayla aynı işlem değildir. Riskler arasında tekrar varikosel, kanama, enfeksiyon ve testis çevresinde sıvı birikmesi, yani hidrosel bulunabilir. Cerrahi ve damar içi girişim seçeneklerinin yararlarıyla riskleri kişiye göre konuşulmalıdır. Tek bir yöntem bütün çocuklar için aynı sonucu vermez. [9][8]

Varikosel tedavisi sonrası takip ve gelecekteki üreme sağlığı nasıl değerlendirilir?

Girişim sonrasında yara bakımı, ağrı kontrolü, okul ve spor etkinliklerine dönüş için ekipten yazılı plan alın. Artan ağrı, yara yerinde kızarıklık ve akıntı, ateş ya da işeme güçlüğü gelişirse sağlık değerlendirmesi gerekir. Kontrollerde testislerin büyümesi, şişliğin seyri ve gerektiğinde yapılan işlev incelemeleri değerlendirilir. Damarların görünümündeki değişiklik tek başına uzun dönem sonucu açıklamaz. [9]

Varikosel her çocukta ileride kısırlık anlamına gelmez. Bazı çocuklarda testis gelişimi etkilenebilir; birçok çocukta ise müdahale gerekmeyen bir seyir vardır. Tedavinin amacı saptanan sorunları ele almaktır. Ameliyat testis büyümesi veya spermle ilgili bulguları iyileştirebilse de gelecekte çocuk sahibi olma konusunda kesin bir sonuç sunmaz. EAU, uzun dönem üreme sonuçlarına ilişkin belirsizliğin ailelerle konuşulmasını vurgular. [7][6]

Antalya’da varikosel değerlendirmesi: Prof. Dr. Mustafa Melikoğlu

Varikosel değerlendirmesinde çocuk cerrahisi ya da çocuk ürolojisi uzmanı testis torbasını ayakta ve yatarken inceler, testis boyutlarını karşılaştırır ve gerektiğinde ultrasonla damarların akımına bakar; izlem ya da girişim kararı bu bulgulara göre verilir. Antalya’da Prof. Dr. Mustafa Melikoğlu bu şikâyetle gelen çocuk ve ergenleri Muratpaşa’daki muayenehanesinde değerlendirmektedir. Randevu telefonla alınır; adres Muayenehane sayfasındadır. Önceki ultrason raporlarınız varsa getirmeniz yararlı olur. [6][10]

Prof. Dr. Melikoğlu’nun akademik yayın kaydı AVESİS profilinde görülebilir; 2024’te World Journal of Urology’de yayımlanan deneysel bir böbrek çalışmasının ortak yazarları arasındadır. Akdeniz Üniversitesi’nde çocuk ürolojisi bilim dalı 2002’de çalışmaya başladı. [11][12][13]