Yenidoğan cerrahisi: hangi doğumsal sorunlar ameliyat ister?

Yenidoğan cerrahisi nedir, hangi durumlarda gerekir?

Kısa cevap: Yenidoğan cerrahisi; karın duvarının, yemek borusunun ya da bağırsağın doğumsal sorunları gibi, bebeğin doğumdan hemen sonra veya ilk haftalarda cerrahi ekip tarafından değerlendirilmesi gereken durumları ele alır. Değerlendirme hastanede, çocuk cerrahisi ve yenidoğan ekibiyle birlikte yapılır. Yeşil kusma, solunum güçlüğü ve beslenememe acil belirtilerdir; bu durumda 112’yi arayın veya en yakın acile gidin. [2][6][4][7]

Doğumsal sorun, bebeğin anne karnındaki gelişimi sırasında ortaya çıkan yapısal bir farklılıktır. Cerrahi gerektirenlerin hepsi birbirine benzemez; kimi gebelikte görülür, kimi ancak bebek beslenmeye başlayınca anlaşılır. [2][3]

Yenidoğan cerrahi hastalıkları nelerdir?

Yenidoğan cerrahi hastalıkları arasında karın duvarı kusurları (gastroşizis ve omfalosel), yemek borusunun kesintili gelişmesi (yemek borusu atrezisi) ve bağırsak hareketini sağlayan sinir hücrelerinin eksikliğiyle ortaya çıkan Hirschsprung hastalığı sayılabilir. Bu liste kapsamlı değildir; bebeğe özgü tanıyı muayene ve incelemeler belirler. [3][8][2][6]

Bu tür doğumsal sorunlarda ebeveynin kendini suçlaması sık görülür. Great Ormond Street Hastanesi, yemek borusu atrezisinin gebelikte yaşanan bir olaydan kaynaklanmadığını belirtir; gastroşizis için de bilinen tek bir neden yoktur ve CHOP’a göre sonraki gebeliklerde tekrar riski artmış görünmez. Bu bilgi ailelerin suçluluk duygusunu hafifletmek açısından önemlidir. [9][3]

Aileler için ortak nokta şudur: Bu sorunlar doğumdan sonra hastanede, yenidoğan yoğun bakım olanaklarıyla ve çocuk cerrahisi ekibiyle ele alınır. Evde bekleyerek ya da internetteki takvimlere göre ilerleyerek yönetilemezler; ameliyat zamanını ve yöntemini bebeğin durumunu bilen ekip belirler. [9][3]

Gastroşizis ve omfalosel nedir, birbirinden farkı nedir?

Gastroşizis, bağırsakların karın duvarındaki bir açıklıktan dışarı çıkıp bebeği saran sıvıya doğru sarkmasıdır. Açıklık çoğunlukla göbeğin sağındadır. Çocuk cerrahisi kaynaklarına göre yaklaşık 5.000 canlı doğumda bir görülür ve genellikle gebeliğin ikinci üç aylık döneminde rutin ultrasonla fark edilir. [3]

Omfalosel ise bağırsak, karaciğer gibi organların göbek kordonunun tabanında ince bir zarla örtülü olarak karın dışında kalmasıdır. Kaynaklar 4.000–7.000 canlı doğumda bir görüldüğünü belirtir. Omfalosel olan bebeklerin yarıdan fazlasında başka doğumsal bulgular da bulunabildiği için ek incelemeler yapılır; gastroşizisten bu yönüyle ayrılır. [8]

İki durumda da onarım doğumdan sonra yapılır. Seçilen yöntem bebeğin solunumuna, kusurun büyüklüğüne ve bağırsağın durumuna göre değişir; tek ameliyatla kapatma veya birkaç basamakta kapatma planlanabilir. [3][8]

Yemek borusu atrezisi doğumdan sonra nasıl anlaşılır?

Yemek borusu atrezisinde yemek borusunun üst bölümü alt bölümle birleşmez ve çoğu zaman bir kese hâlinde sonlanır; yutulan besin mideye ulaşamaz. Sıklıkla yemek borusuyla soluk borusu arasında anormal bir bağlantı (trakeoözofageal fistül) da bulunur. Bebek yutma ya da solunum sorunları gösterebilir. Gebelikteki rutin ultrasonda çok miktarda amniyon sıvısı görülmesi, bebeğin sıvıyı yutamadığını düşündürerek ipucu verebilir; ancak bu bulgunun başka nedenleri de olabilir. [2][9]

NHS’e göre bu bebeklerde boğulma ve zatürre gibi yaşamı tehdit eden sorunlar gelişebileceğinden ameliyat genellikle doğumdan sonraki birkaç gün içinde yapılır. Yemek borusundaki boşluk çok büyükse ameliyat için birkaç ay beklenip bu sürede geçici bir besleme sondasıyla beslenmek gerekebilir. Great Ormond Street Hastanesi ameliyatın bebeğin beslenebilmesi için şart olduğunu açıklar; cerrah açık ya da kamerayla (torakoskopik) yöntemi aileyle görüşür. [2][9]

Hirschsprung hastalığında ilk belirtiler nelerdir?

Hirschsprung hastalığında bağırsağın son kısmında hareketi yöneten sinir hücreleri eksiktir ve dışkı birikerek tıkanıklığa yol açabilir. NHS’e göre bebeklerde doğumdan sonra 48 saat içinde mekonyum çıkaramama, şişkin karın ve yeşil ya da sarımsı yeşil sıvı kusma uyarıcı belirtilerdir. [6]

Tanı rektal biyopsiyle doğrulanır. Çoğu çocuğa, hastalıklı bağırsak bölümünün çıkarılıp sağlam bölümlerin birleştirildiği ‘pull-through’ ameliyatı uygulanır; bebek iyi durumda değilse iki aşamalı plan yapılabilir. Ateş, ishal ve şişkin karın birlikte varsa ciddi bağırsak enfeksiyonu açısından acil başvuru gerekir. [6]

Gebelikte saptanan böbrek genişlemesi ameliyat gerektirir mi?

Gebelikte görülen böbrek genişlemesine antenatal hidronefroz denir. NIDDK’e göre gebeliklerin yüzde 1–2’sinde fetüste hidronefroz saptanır ve bunların yaklaşık yarısında genişleme bebek doğmadan kendiliğinden düzelir. Bu nedenle bulgu tek başına ameliyat anlamına gelmez. [1]

Genişleme ne kadar belirginse idrar yolunda tıkanıklık ya da idrarın mesaneden böbreğe geri kaçması (reflü) olasılığı o kadar artar. Doğumdan sonra ultrason ve gerekirse ek incelemelerle idrar akışı değerlendirilir; izlem veya tedavi bu sonuca göre planlanır. Çocuk ürolojisi izlemi bu aşamada devreye girer. [1]

Ayrıntılı bilgi için bebeklerde hidronefroz sayfasına bakabilirsiniz. Genişlemenin tek başına bir hastalığı göstermediğini, ancak izlenmesi gerektiğini akılda tutun. [1]

Doğum öncesi tanıdan sonra süreç nasıl işler?

Gastroşizis gibi durumlarda aile, doğumdan önce yüksek riskli gebelik doktoru, çocuk cerrahı ve hemşire koordinatörle görüşebilir; tanı doğrulanır, doğumun nerede ve nasıl yapılacağı planlanır. CHOP’un anlattığı bu model, bebeği doğumdan hemen sonra yenidoğan yoğun bakımına devredecek ekibin önceden hazırlanmasını amaçlar. [3]

Aile için pratik soru şudur: Doğumu yenidoğan cerrahisi ve yoğun bakım olanağı bulunan bir merkezde yapmak gerekir mi? Bu kararı gebeliği izleyen ekip, bulguların türüne göre verir. [3][9]

Ameliyattan sonra izlem neden sürer?

İlk onarım, izlemin sonu değildir. Yemek borusu atrezisi onarılan bebeklerde yutma, beslenme ve büyüme birlikte izlenir; Hirschsprung hastalığı sonrası çocuk tuvalet eğitimini biraz daha geç tamamlayabilir ve ilk dönemde makat çevresinde tahriş görülebilir. [2][6]

Yemek borusu onarımı sonrasında beslenirken öksürme, tükürüğü yutma güçlüğü ya da kilo alamama görülürse sağlık ekibine hemen ulaşılmalıdır. Böbrek genişlemesi olan bebeklerde ise seri ultrason kontrolleri planlanabilir. Kontrol tarihlerini ve beklenmeyen bir durumda nereye başvuracağınızı taburcu olmadan önce yazılı olarak sorun. [9][1]

Antalya’da yenidoğan cerrahisi değerlendirmesi: Prof. Dr. Mustafa Melikoğlu

Çocuk cerrahı, yenidoğandaki doğumsal sorunun hangi organ sistemini etkilediğine bakar, beslenme ve solunum durumunu değerlendirir ve gerekiyorsa hastane ekibiyle birlikte plan yapar. Antalya’da Prof. Dr. Mustafa Melikoğlu, Muratpaşa’daki muayenehanesinde çocuk cerrahisi ve çocuk ürolojisi muayenesi yapar; doğum öncesi saptanan böbrek genişlemesi gibi bulguların doğum sonrası izlemi için randevu telefonla alınır (bkz. /muayenehane/). Yenidoğanın acil cerrahi durumları ise yoğun bakım ve ameliyat olanağı olan hastanede ele alınır. [2][1][7]

Prof. Dr. Melikoğlu 1988’de Akdeniz Üniversitesi’nde göreve başladı; üniversitenin Çocuk Cerrahisi Anabilim Dalı 1990’da kuruldu, çocuk ürolojisi bilim dalı ise 2002’de çalışmaya başladı. Hekimin kendi özgeçmiş kaydına göre 1985–1988’de Samsun Devlet Hastanesi’nde zorunlu hizmetini yaptı ve oradaki çocuk cerrahisi kliniğinin kuruluşunda görev aldı. 1984’te Hacettepe Üniversitesi’nde tamamladığı uzmanlık tezi, hipertrofik pilor stenozlu 275 hastanın biyokimyasal değerlendirmesidir. [10][11][12]